Ayurvedisch perspectief op een gezonde menstruatie 

Vanuit een Ayurvedisch perspectief op een gezonde menstruatie is het tegenwoordig heel gebruikelijk dat vrouwen in de Pitta-fase van het leven, tussen menarche en menopauze, onevenwichtigheden ervaren in hun maandelijkse cyclus. Of het nu gaat om milde symptomen zoals emotionele stemmingswisselingen en lichte krampen, of om ernstige aandoeningen zoals endometriose die de levenskwaliteit sterk beïnvloeden – of zelfs het volledig uitblijven van de menstruatie – de meeste vrouwen ervaren niet consequent een gezonde cyclus, en weten vaak niet eens dat dit mogelijk is.

Ayurveda biedt een broodnodig perspectief en een diepgaand begrip van de menstruatiecyclus en van hoe onevenwichtigheden kunnen worden herkend en gecorrigeerd via de theorieën van de sapta dhatu (de zeven lichaamsweefsels), tridosha, en het principe van samanya vishesha siddhanta (“het gelijke vermeerdert het gelijke; het tegenovergestelde brengt balans”).

Het doel van dit artikel is om enkele eenvoudige maar diepzinnige methoden te belichten die al duizenden jaren bestaan en vrouwen vandaag kunnen helpen om meer zelfbewustzijn te ontwikkelen en hun cyclus in balans te brengen.

Rajah dhatu

Het menstruatieweefsel wordt in Ayurveda rajah genoemd. Het wordt beschouwd als een superieur bijproduct van rasa, het eerste weefsel (dhatu) in de reeks van zeven (sapta dhatu).

Rasa komt overeen met het moderne begrip van circulerend plasma of lymfe: een rijk mineraal-‘sap’ waarvan het doel, volgens Ayurveda, is om de andere zes weefsels van het lichaam te voeden. Dat rajah uit rasa voortkomt, benadrukt het belang van voeding en een goede vochthuishouding als eerste stap bij het onderzoeken van de menstruatie-gezondheid.

Anatomie van het menstruatieweefsel

De oorsprong, route en uitgang (mula, marga, mukha) waarlangs rajah zich beweegt, zijn respectievelijk de baarmoeder, het endometrium en de cervix/vaginale doorgang, terwijl het daadwerkelijke menstruatieweefsel hoofdzakelijk bestaat uit afgescheiden endometrium en de onbevruchte eicel (sonita).

Dit weefsel heeft daardoor deels structurele en functionele samenhang met artava, het zevende en meest verfijnde voortplantingsweefsel. Het draagt bij aan de functie van artava, namelijk prajanana (voortplanting), maar heeft ook de taak om het vrouwelijke voortplantingskanaal te reinigen wanneer bevruchting niet plaatsvindt, en het zo voor te bereiden op de volgende cyclus.

Gezonde menstruatie

Volgens de klassieke Ayurvedische teksten – de Charaka- en Sushruta-Samhita’s en de Ashtanga Hridayam – heeft gezond menstruatiebloed de volgende kenmerken:

• Het komt maandelijks voor, van menarche tot menopauze.
• Het gaat niet gepaard met pijn of een branderig gevoel.
• De kleur lijkt op gunjaphala (een abrusvrucht), padma (rode lotus), konijnenbloed of rode lak (verfstof).
• Het is niet te schaars en niet te overvloedig; gemiddeld vier anjalis (het volume van iemands samengevouwen handpalmen).
• Het geeft geen vlekken in kleding/stof.*

* Het vlekken geven in kleding van menstruatiebloed duidt volgens Ayurveda op de aanwezigheid van āma (toxines), evenals een onaangename geur.

Rtu Chakra

De menstruatiecyclus, rtu chakra (letterlijk: “seizoenswiel” – het woord rtu is verwant aan het Engelse rhythm), vindt plaats binnen een maandelijkse periode, een chandramasa (ongeveer 28 dagen). Enige natuurlijke variatie in duur is normaal:
vrouwen met een Pitta-constitutie ervaren vaak kortere cycli van circa 25 dagen (door de tikshna – scherpe/snelle – kwaliteit van Pitta), terwijl Kapha-vrouwen door hun manda – trage – aard langere cycli van circa 32 dagen kunnen hebben.

De eerste fase is de rajah-shrava-kala (de tijd van de menstruatiebloeding), die bij gezonde vrouwen drie tot zeven dagen duurt.

Daarna volgt de rutukala (de vruchtbare periode), die overeenkomt met de moderne proliferatieve/folliculaire fase. Tijdens deze fase rijpen onder invloed van arthava-agni (hormonen zoals oestrogeen) de eicel en follikel (sonita), die rond dag 14 worden vrijgegeven bij de ovulatie (een functie van Apana Vayu).
Tegelijkertijd voeden Poshaka Kapha en Ranjaka Pitta het endometrium, waardoor dit dikker en beter doorbloed wordt.

De laatste fase is de rutu vyatita kala (tijd na de vruchtbare periode), die overeenkomt met de secretorische/luteale fase. Deze wordt gekenmerkt door verdere verdikking en doorbloeding van het endometrium, en ook door de yoni samvarana– de sluiting van vagina/cervix – die rond de 16e dag plaatsvindt.

Leefstijl tijdens de menstruatie

De klassieke teksten benadrukken een pathya (gezond leefpatroon) tijdens de menstruatieperiode (rajashravakala), waaronder seksuele onthouding, rust en voedzame voeding.

Apathya (onwenselijk leefpatroon) tijdens de menstruatie omvat overdag slapen, het gebruik van oogzalven, nasya(neusbehandeling) en snehana/swedana (oliemassage en zweten). Ook overmatige inspanning (inclusief seks), veel praten en het eten van pikante, zoute of irriterende voeding zijn af te raden.

Overtreding van deze regels kan leiden tot verdere verstoring van de dosha’s in rajah en tot menstruatie- en mentale afwijkingen.

Tekenen van onevenwicht

Wanneer de dosha’s zich ophopen en afzetten in de menstruatie- en voortplantingsweefsels, uit zich dat als verstoring in de cyclus.

Algemene behandeling

Zodra duidelijk is welke dosha uit balans is, kan de vrouw het principe van samanya vishesha siddhanta toepassen: “het gelijke versterkt het gelijke; het tegengestelde brengt evenwicht”.
Door in voeding, dagelijks ritme, activiteit en zelfs gedachten de kwaliteiten te vermijden die de verstoorde dosha versterken, en de tegenovergestelde eigenschappen te bevorderen, kan balans worden hersteld.

Bijvoorbeeld: vrouwen met Vāta-verergering tijdens hun cyclus kunnen een Vāta-kalmerend dieet volgen met warme, olieachtige, voedende gerechten en een leefstijl met rust, regelmaat, warme relaties en zachte beweging.
Deze benadering valt onder shamana-therapieën (kalmerende of balancerende therapieën).

Er zijn veel Ayurvedische kruiden die een bijzondere affiniteit hebben met het vrouwelijke voortplantingsstelsel en helpen om de balans te herstellen. Bekende bereidingen zijn onder andere Shatavari kalpa, Kumariarishta, Ashokarishta en Gulkand (rozenjam). Raadpleeg altijd een gekwalificeerde Ayurvedische arts of therapeut voor veilig en doelmatig gebruik.

Wanneer er sprake is van een diepgewortelde dosha-verstoring in combinatie met āma, en het geschikt is voor de persoon, wordt shodhana (reiniging) aanbevolen.
Panchakarma – de vijf reinigingsmethoden van Ayurveda – of shodhana-kruiden kunnen worden toegepast onder toezicht van een ervaren arts. Hierbij moet de kracht (bala) van de patiënt groter zijn dan die van de ziekte; zo niet, dan wordt voortgezet met shamana-therapie en voorbereiding, zonder directe reiniging.

Referenties

Charaka. (ca. 1000 BCE/2023). Charaka Saṃhitā: Chikitsāsthāna, Chapter 30 – Yoni Vyāpad Chikitsitam. Translated by Dr. JV Hebbar. [online] EasyAyurveda. Available at: https://www.easyayurveda.com/2016/02/02/charaka-chikitsa-sthana-30th-chapter-yoni-vyapat/ [Accessed 4 Sep. 2025]. Charaka. (ca. 1000 BCE/2023). Charaka Saṃhitā: Sharīrasthāna, Chapter 8 – Jātiśaratīya Sharīram (Embryology and Behavior during Menstruation). Translated by Dr. JV Hebbar. [online] IndiaFacts. Available at: https://indiafacts.org/hindu-view-menstruation-v-menstruation-ayurveda/ [Accessed 4 Sep. 2025]. 

Sushruta. (ca. 1000 BCE/2023). Sushruta Saṃhitā: Sharīrasthāna, Chapter 2 – Sukra‑Śonita Śuddhi Śarīram.Translated by Dr. JV Hebbar. [online] EasyAyurveda. Available at: https://www.easyayurveda.com/2025/05/13/sushruta-samhita-sharirasthana-chapter-2-sukrasonita-suddhi-shariram-purity-of-semen-and-menstrual-blood/ [Accessed 4 Sep. 2025]. 

Sushruta. (ca. 1000 BCE/2023). Sushruta Saṃhitā: Sharīrasthāna, Chapter 3 – Garbha‑Vakraṃti Śarīram. Translated by Dr. JV Hebbar. [online] EasyAyurveda. Available at: https://www.easyayurveda.com/2025/05/13/sushruta-samhita-sharirasthana-chapter-3-garbhavakranti-shariram-formation-of-the-fetus/ [Accessed 4 Sep. 2025]. 

Sushruta. (ca. 1000 BCE/2023). Sushruta Saṃhitā: Sharīrasthāna, Chapter 4 – Garbha‑Vyākaraṇa Śarīram.Translated by Dr. JV Hebbar. [online] Metropulse News. Available at: https://metropulsenews.com/sushruta-samhita-sharirasthana-chapter-4-garbha-vyakarana-shariram-particulars-of-fetus/ [Accessed 4 Sep. 2025]. 

Sushruta. (ca. 1000 BCE/2023). Sushruta Saṃhitā: Sūtrasthāna, Chapter 14 – Śonita‑Varṇanīya Adhyāya. Translated by Dr. JV Hebbar. [online] EasyAyurveda. Available at: https://www.easyayurveda.com/2023/05/28/sushruta-samhita-sutrasthana-14-shonitavarnaniya-adhyaya-description-of-blood/ [Accessed 4 Sep. 2025]. 

Vāgbhaṭa. (ca. 600 CE/2023). Ashtanga Hridaya: Sharīrasthāna, Chapter 1 – Rutu Chakra Lakṣaṇam. Translated by Dr. JV Hebbar. [online] EasyAyurveda. Available at: https://www.easyayurveda.com/2020/10/12/rituchakra-menstrual-cycle-ayurveda/ [Accessed 4 Sep. 2025]. 

Lad, V.D. (2012). Ayurvedic Perspectives on Selected Pathologies: An Anthology of Essential Reading from Ayurveda Today. Albuquerque: The Ayurvedic Press. 

Welch, C. (2011). Balance Your Hormones, Balance Your Life: Achieving Optimal Health and Wellness through Ayurveda, Chinese Medicine, and Western Science. Boston: Da Capo Lifelong Books. 

Rosenthal, R. and Taube, M. Ayurvedic Approaches to Dysmenorrhea. Protocol Journal of Botanical Medicine, 1(1).

Buhrman, S. Ayurvedic Approaches to Women’s Health. Protocol Journal of Botanical Medicine.